เบื้องหลังค่าไฟที่ขึ้นไม่หยุด

ทุกเดือน เมื่อบิลค่าไฟมาถึงบ้าน คนจำนวนมากอาจมองเพียงตัวเลขสุดท้าย แล้วพยายามอธิบายมันด้วยพฤติกรรมของตัวเอง ใช้แอร์มากไปหรือไม่ เปิดไฟทิ้งไว้หรือเปล่า หรือช่วงนี้อากาศร้อนกว่าปกติ แต่ในความเป็นจริง ค่าไฟที่คนไทยจ่ายไม่ได้สะท้อนแค่ปริมาณไฟที่ใช้ หากสะท้อนโครงสร้างพลังงานที่ซับซ้อนและปิดทึบ ซึ่งประชาชนแทบไม่มีส่วนร่วมในการกำหนด ไฟฟ้าเป็นปัจจัยพื้นฐานของชีวิต ตั้งแต่บ้านเรือน ร้านค้า โรงงาน ไปจนถึงระบบสาธารณูปโภคทั้งประเทศ แต่ระบบไฟฟ้าของไทยไม่ได้ถูกออกแบบให้ประชาชนมีทางเลือก ประเทศไทยไม่ได้ผลิตไฟใช้เองทั้งหมด แม้จะมีโรงไฟฟ้าของรัฐ มีทรัพยากรพลังงาน และมีศักยภาพในการผลิตไฟฟ้าเพียงพอ แต่รัฐกลับต้องซื้อไฟจากเอกชนรายใหญ่เป็นสัดส่วนสูง ผ่านสัญญาระยะยาวที่ประชาชนไม่เคยเห็น ไม่เคยรับรู้รายละเอียด และไม่เคยมีสิทธิ์ตัดสินใจ ในระบบนี้ แม้บางช่วงไฟฟ้าจะผลิตเกินความต้องการ รัฐก็ยังต้องจ่ายเงินตามสัญญาที่ทำไว้ล่วงหน้า ทุกหน่วยไฟที่คุณใช้จึงไม่ใช่แค่ผลลัพธ์ของการผลิตพลังงาน แต่เป็นผลลัพธ์ของข้อผูกมัดทางสัญญาที่ส่งต้นทุนมาอยู่ในบิลค่าไฟโดยตรง ระบบนี้ทำให้ค่าไฟไม่เคยเป็นเพียง “ราคาพลังงาน” แต่เป็นราคาของโครงสร้างที่ออกแบบมาให้ต้นทุนถูกผลักจากระบบสู่ประชาชนอย่างเงียบ ๆ เมื่อไฟฟ้ากลายเป็นสิ่งจำเป็นที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ ความไม่โปร่งใสของระบบจึงกลายเป็นภาระที่หลีกเลี่ยงไม่ได้เช่นกัน คนส่วนใหญ่ไม่มีทางเลือกว่าจะซื้อไฟจากใคร ไม่มีสิทธิ์เลือกผู้ผลิต และไม่มีอำนาจต่อรองกับโครงสร้างราคา สิ่งที่ทำได้มีเพียงการจ่ายตามบิลที่ถูกกำหนดมาแล้วล่วงหน้า ภายใต้ระบบที่อธิบายยากและตรวจสอบได้จำกัด

ทุกครั้งที่คุณเปิดไฟ เสียบปลั๊ก หรือเปิดแอร์ เงินส่วนหนึ่งไม่ได้หยุดอยู่แค่ที่ค่าไฟฟ้า แต่ไหลไปยังกลุ่มทุนไม่กี่รายที่ครอบครองการผลิตไฟฟ้าในประเทศนี้ ค่าไฟที่คุณจ่ายจึงไม่ใช่แค่ค่าใช้พลังงาน แต่เป็นส่วนหนึ่งของกำไรที่ถูกออกแบบให้ไหลไปทางเดียว โดยที่ผู้จ่ายไม่มีสิทธิ์เลือกเส้นทางนั้น ระบบไฟฟ้าไทยทำงานผ่านหลายชั้น ตั้งแต่การผลิต การส่ง และการจำหน่าย ทุกขั้นตอนมีต้นทุน มีค่าบริการ และมีผลประโยชน์ซ่อนอยู่ ไฟหนึ่งหน่วยที่ถึงบ้านประชาชนจึงผ่านมือหลายฝ่าย และทุกฝ่ายมีส่วนแบ่งในโครงสร้างราคา เมื่อบวกค่า FT เข้าไปอีกชั้น ค่าไฟจึงไม่สะท้อนต้นทุนจริงของพลังงาน แต่สะท้อนผลรวมของโครงสร้างทั้งหมดที่ถูกล็อกไว้ล่วงหน้า ผลกระทบของค่าไฟแพงไม่ได้หยุดอยู่แค่ในบิลรายเดือน แต่แทรกซึมไปในราคาสินค้าและบริการทุกอย่าง ค่าไฟที่เพิ่มขึ้นหมายถึงต้นทุนการผลิตที่สูงขึ้น ร้านค้า โรงงาน และผู้ประกอบการต้องผลักภาระต่อไปยังผู้บริโภค ในที่สุด ค่าไฟจึงกลายเป็นต้นทุนชีวิตที่กดทับทุกคน ไม่ว่าจะใช้ไฟมากหรือน้อยก็ตาม เมื่อมองออกไปนอกประเทศ จะเห็นว่าหลายประเทศที่มีทรัพยากรพลังงานใกล้เคียงหรือด้อยกว่าไทย กลับมีค่าไฟเฉลี่ยต่ำกว่า สิ่งนี้ทำให้คำถามสำคัญไม่ใช่ว่าไฟฟ้าผลิตยากหรือไม่ แต่คือโครงสร้างการจัดการพลังงานถูกออกแบบมาเพื่อใคร ค่าไฟแพงเพราะต้นทุนจริงสูง หรือแพงเพราะระบบถูกล็อกให้กำไรไหลไปยังบางกลุ่มโดยอัตโนมัติ ท้ายที่สุด ค่าไฟไม่ใช่แค่เรื่องของตัวเลขบนบิล แต่เป็นเรื่องของสัญญา อำนาจ และความโปร่งใส เป็นเรื่องของสิทธิในการรับรู้ว่าเงินที่จ่ายไปทุกเดือนถูกกำหนดโดยใคร และมีเหตุผลมากพอหรือไม่ หากประชาชนยังไม่มีสิทธิ์ตั้งคำถามกับโครงสร้างพลังงาน ค่าไฟก็จะยังไม่เป็นธรรม แม้จะถูกอธิบายด้วยเหตุผลทางเทคนิคกี่ครั้งก็ตาม คำถามที่สำคัญจึงไม่ใช่แค่ว่า “ค่าไฟแพงไหม” แต่คือ “ระบบนี้เป็นธรรมกับทุกคนหรือยัง” เพราะตราบใดที่ไฟฟ้ายังเป็นสิ่งจำเป็นที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ โครงสร้างที่ซ่อนอยู่เบื้องหลังไฟทุกหน่วย ก็ควรถูกเปิดเผยและตรวจสอบได้ไม่ต่างจากต้นทุนชีวิตด้านอื่น ๆ ที่ประชาชนต้องจ่ายทุกวัน

หนึ่งในองค์ประกอบสำคัญของค่าไฟที่คนไทยจ่าย คือค่า FT หรือค่าผันแปรเชื้อเพลิง ซึ่งถูกปรับขึ้นลงเป็นระยะ และมักถูกอธิบายด้วยเหตุผลด้านราคาพลังงานโลก แต่สิ่งที่ไม่เคยชัดเจนสำหรับประชาชนทั่วไป คือเหตุใดค่า FT จึงไม่มีเพดาน เหตุใดการใช้ไฟในปริมาณเท่าเดิมจึงต้องจ่ายแพงขึ้น และใครคือผู้ได้ประโยชน์จากกลไกนี้ในระยะยาว ค่า FT ทำหน้าที่เหมือน “ภาษีเงียบ” ที่ถูกบวกเข้ามาในบิลค่าไฟโดยอัตโนมัติ โดยไม่ต้องผ่านการอภิปรายหรือความยินยอมจากผู้จ่าย ทุกครั้งที่ต้นทุนพลังงานบางประเภทเพิ่มขึ้น ค่า FT จะถูกปรับขึ้นทันที แต่เมื่อปัจจัยเหล่านั้นลดลง กลไกการลดกลับกลับไม่ชัดเจนเท่าเดิม ความไม่สมดุลนี้ทำให้ค่าไฟมีแนวโน้มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยที่ประชาชนไม่สามารถคาดการณ์หรือควบคุมได้ ในโครงสร้างไฟฟ้าไทย เอกชนรายใหญ่จำนวนไม่กี่รายเป็นผู้ผลิตไฟฟ้าให้รัฐในสัดส่วนสูง ผ่านสัญญาระยะยาว 20–30 ปี ภายใต้ระบบนี้ บางบริษัทไม่จำเป็นต้องผลิตไฟจริงก็ยังได้รับเงิน เพียงแค่โรงไฟฟ้า “พร้อมจ่ายไฟ” ก็ได้รับค่าตอบแทนตามสัญญา กลไกนี้ถูกเรียกว่า “ค่าความพร้อมจ่าย” ซึ่งในทางธุรกิจถือเป็นการลดความเสี่ยงให้ผู้ลงทุน แต่ในทางสังคม มันคือการโยกความเสี่ยงมาที่ประชาชนทั้งหมด เงินที่รัฐต้องจ่ายให้โรงไฟฟ้าเอกชน ไม่ได้หายไปไหน แต่ถูกบวกกลับเข้ามาในค่าไฟที่ประชาชนจ่ายทุกเดือน เมื่อรวมเข้ากับค่า FT ต้นทุนที่ซ่อนอยู่เหล่านี้จึงกลายเป็นภาระถาวรที่คนทั้งประเทศต้องแบกรับ แม้จะไม่รู้ว่ากำลังจ่ายเพื่ออะไร และจ่ายไปถึงใคร สิ่งที่ทำให้ระบบนี้น่ากังวลยิ่งขึ้น คือความจริงที่ว่า กลไกเหล่านี้ไม่ได้เกิดจากความบังเอิญหรือความไม่มีประสิทธิภาพ แต่เป็นผลลัพธ์ของการจัดวางผลประโยชน์อย่างเป็นระบบ โครงสร้างไฟฟ้าไทยไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อให้ไฟถูกที่สุดสำหรับประชาชน แต่ถูกออกแบบมาเพื่อให้ผลตอบแทนมั่นคงสำหรับผู้ผลิตรายใหญ่ โดยที่ประชาชนเป็นผู้รับภาระต้นทุนในตอนท้ายสุดของห่วงโซ่